جمعه, ۲۸ آذر ۱۳۹۳

دکتر محمود سریع القلم ( استاد علوم سیاسی دانشگاه شهید بهشتی ) : پیرامون مبانی اعتدال گرایی ـ اعتدال ، استراتژی یا ایدئولوژی

دکتر محمود سریع القلم ( استاد علوم سیاسی دانشگاه شهید بهشتی ) : پیرامون مبانی اعتدال گرایی ـ اعتدال ، استراتژی یا ایدئولوژی

۱۶ شهریور۱۳۹۲

عملکرد تاریخی ما در عرصه سیاست ، خارج از تنوع و مدارهای اقتدارگرایی نبوده است. طبیعی است که نمی توانیم بر شش میلیون ایرانی خارج از کشور خط بطلان بکشیم. ناتوانی در درون است که نتوانسته جذب حداکثری را نهادینه کند و تنوع رفتار و تفکر انسانی را در جهان خارق العاده مجازی بپذیرد. جزمیت ما دو منبع دارد : استبداد انباشته شده ایرانی و کمونیسم. هر چند در ظاهر هیچ کدام در صحنه نیستند ولی رسوبات فرهنگی و فکری هر دو موجود است. این خارج از مدار فکری و خلقی اقتدارگرایی ایرانی است. این در حالی است که چهارده قرن پیش حضرت امیر (ع) در فرمان مالک اشتر توصیه کرده اند « کسانی را به کار بگمارد که در میان مردم به بهترین ها شناخته می شوند. » ژن استبداد در حدی قوی و پایدار است که نه مدرنیسم سیصد ساله و نه گستره جهان بینی دینی توان تعدیل و اصلاح آن را پیدا کرده است.

در شرایط اجتماعی ، فرهنگی و اقتصادی که در آن قرار داریم ، لزومی ندارد به کالای لوکسی مانند دموکراسی که بعضی ها چهار قرن زحمت کشیده اند تا بدان دست یافته اند ، اولویت دهیم. در حدی به هم احترام گذاریم ، هم پوشانی کنیم ، رعایت حقوق یکدیگر را بجا آوریم تا کشور پیشرفت کند و هر شهروندی حس تعلق به خاک و سیستم مدیریتی آن را در خود به طور ملموس وجود آورد. در این فرآیند ، پوپولیسم و بی تخصصی و لشگر کار چاق کنان در مدیریت کشور ، بزرگترین دشمنان عقلانیت هستند. کارآمدی به عنوان کانون اقتصادی و اعتدال گرایی به مثابه مشرب فکری و روشی ، دو استوانه عقلانیت در کشورداری هستند. این نکته تعیین کننده مقایسه ای را مد نظر داشته باشیم که انسان های بزرگ ، مقدمات سیستم سازی را فراهم کردند. این تجربه آسیا و امریکای لاتین است. مائو در چین علاقه ای به سیستم نداشت چون سیستم او را محدود می کرد و نورافکن ها از روی او برداشته می شد اما دو سیاستمدار حرفه ای چوئن لای ودنگ شائوپینگ ، مقدمات سیستم سازی برای رشد و توسعه را فراهم آوردند. یک ضعف بزرگ مطالعات علوم انسانی در ایران این است که کار مقایسه ای با کشورهای مشابه نمی کند و عمدتا به دینامیزم داخل کشور بسنده کرده است. ما تافته ای جدا بافته از تجربیات بشری در منظومه فعلی جهانی نیستیم. هم باید اثرگذار و هم اثرپذیر باشیم. با توجه به واقعیات داخلی و بین المللی و به عنوان یک قرائت در میان قرائت های رقیب ، به نظر می رسد اعتدال گرایی از مبانی ده گانه زیر برخوردار باشد :

۱) فلسفه واقع بینی

تاریخ چین و شوروی گواه روشنی بر آثار منفی تحلیل های غیر واقعی از خود و محیط بین المللی است. تا زمانی که مدیران این دو کشور مدیریت کشور را با تبلیغات مساوی گرفته بودند پیشرفتی در آنها حاصل نشد. واقعیت ها با آمار و مقایسه روشن می شود. فهم واقعیت ها با روش انتزاعی و ذهنی امکان پذیر نیست چون در کشور ما ، دانشگاه و رسانه ها به آمارهای نادرست اعتراضی نمی کنند بنابراین در عرصه اجرا هر آنچه که صلاح باشد گفته می شود. زمانی می توان از اغراق ، پرگویی ، درشت گویی و سفسطه پرهیز کرد مسائل آن گونه که هست بررسی شود. مثلا صنعت پتروشیمی ایران با عربستان به ترتیب از رتبه بندی جهانی ۸۸ و ۸۹ برخوردارند. ما نمی توانیم خود را موفق بدانیم چون صنعت پتروشیمی عربستان خیلی بعد از ایران به وجود آمده ولی اعتبار قابل توجهی در سطح بین المللی دارد. امروز دانشگاه های کره جنوبی ، سنگاپور و ترکیه به مراتب از ایران پیشرفته تر و با اهمیت تر هستند. اگر این واقعیت را نپذیریم نمی توانیم ارزیابی صحیحی از جایگاه خود داشته باشیم. ما ایرانی ها نیاز به یک تحول عظیم فرهنگی داریم تا بیاموزیم دقیق سخن بگوییم ، لفاظی نکنیم ، اغراق نکنیم و در مورد آنچه نمی دانیم سکوت کنیم.

کشوری که حدود بیست هزار نفر در جاده های آن در سال کشته می شوند حق ندارد ادعای مدیریت جهان کند. همه ما شهروندان هم باید بیاموزیم سخن ناروا را به راحتی نپذیریم بلکه نسبت به آنچه می شنویم فکر کنیم. با تبلیغات و اغراق نمی توان منطقی و معتدل بود. جالب آنجاست که دین ما دعوت به دقت ، خویشتنداری ، صبر و سکوت می کند ولی بسیاری مدیریت سخن و قضاوت ندارند. مبنای استنباط ، برنامه ریزی و سیاستگذاری ، واقعیت ها هستند و نه تخیلات.

۲) روش

انجام تدریجی و انباشتی امور ، اعتدال گرایی در عین یک مکتب فکری در سیاست ، اقتصاد و اجتماع یک روش نیز هست. از بوق زدن های مکرر رانندگان تهرانی به اتومبیلی که در حال پیاده کردن مسافر است می توان به عنوان یک خصلت نهادینه شده متوجه شد که جمعیت قابل توجهی « حوصله » و « صبر » ندارند. در کشورهای قابل اعتنای جهان ، اتومبیل ها برای گردش به چپ حتی تا دویست متر پشت سر هم می ایستند تا نوبت آنها شود. اما در جامعه ما ، چهار و بعضا پنج ردیف اتومبیل برای گردش به چپ آماده اند تا به محض این که چراغ سبز شد ( و یا حتی زودتر ) برای عبور هجوم آورند. از این نوع بی حوصلگی ها شاید در مجموعه رفتارهای اجتماعی ، بالای دو هزار مورد را بتوان ثبت کرد. روش انجام کارها کم اهمیت تر از محتوای آنها نیست. چینی ها خیلی با آرامش و سکوت کار انجام می دهند. انگلیسی ها مدت ها موضوعی را مطالعه می کنند تا نوع واکنش را انتخاب کنند. ژاپنی ها بیش از هشتاد درصد آنچه فکر می کنند درون خود حفظ می کنند. ما با سرعت یک ثانیه ای واکنش نشان می دهیم و خیلی هم با زبان و واژه ها. ممکن است در میان کشورها ، کشوری بیست سال صبر کند تا نسبت به سوزاندن پرچم خود در کشوری دیگر واکنش نشان دهد. عموما می توانیم بگوییم ، فرهنگ جاری ما روش حساس نیست. در اعتدال گرایی چون فکر بر زبان و واکنش حاکمیت دارد ، افراد و سیستم ها روشمند و حقوقی هستند و برای پیشبرد امور به همان اندازه که هدف و افق اهمیت دارد ، روش و نحوه انجام کارها قداست دارد.

۳) خروج از هیجان و مزاج و ورود به فکر ، مطالعه و برنامه

در ادامه بحث قبلی روش ، هیجانی نبودن ، مزاجی نبودن ، فی البداهه نبودن ، واکنشی نبودن و صرفا با زبان مسائل را حل نکردن از مختصات اعتدال گرایی است. ممکن است شهروندی برای خرید چای به چندین مغازه رجوع کند و سوال کند و مشورت کند زیرا نوع انتخاب پی آمد دارد. چطور برای صدها تصمیم سیاسی و اقتصادی و اجتماعی نمی توان فکر و بررسی را مد نظر داشت! چطور با توصیه های سرپایی ، با فکر نسنجیده و روش های واکنشی و هیجانی ، جامعه ای را مدیریت کرد! علاقه قابل توجهی میان مدیران ایرانی برای حضور در رسانه ها وجود دارد که شاید یک دلیل بارز آن مقدم بودن تبلیغات بر مدیریت است. نمایش دادن بیش از حل مسائل اولویت دارد. در جوامع تخصصی هر مدیری در جایگاه خود کارویژه های خود را انجام می دهد بدون آنکه در این حد نیاز به حضور در رسانه ها داشته باشد. هیجان و لذت ناشی از نمایش و تبلیغات جایگزین مدیریت آرام و اتاق های فکر شده است. اعتدال گرایی انعکاس فکر و برنامه است. افراطی گری ، رادیکالیسم و تندروی و سخنان توهین آمیز و خشن و القاب گذاشتن بر کسانی که متفاوت فکر می کنند ریشه در احساس ، هیجان ، کینه و مزاج دارد.

دکتر محمود سریع القلم :  ما ایرانی ها نیاز به یک تحول عظیم فرهنگی داریم تا بیاموزیم دقیق سخن بگوییم ، لفاظی نکنیم ، اغراق نکنیم و در مورد آنچه نمی دانیم سکوت کنیم

دکتر محمود سریع القلم :  ما ایرانی ها نیاز به یک تحول عظیم فرهنگی داریم تا بیاموزیم دقیق سخن بگوییم ، لفاظی نکنیم ، اغراق نکنیم و در مورد آنچه نمی دانیم سکوت کنیم

۴) سیاست و حکومت : عرصه رهیافت حل المسائلی

به نظر می رسد عامه مردم ایران در انتخابات بخصوص ریاست جمهوری از سال ۱۳۶۸ به بعد سه تمایل از خود نشان داده اند : بهبود معیشت ، آرامش اجتماعی و تعامل بین المللی. این سه عنصر ناظر به مسائل عینی و واقعی مردم در انتخابات ۱۳۹۲ نیز حتی در روستاهای دور افتاده ، مردم مباحث انتزاعی را کنار زدند و به تمایلات ملموس که زندگی آنها تحت الشعاع آن است رای دادند. حوزه سیاست ، دولت و حکومت ، دایره مسائل واقعی است که یک کشور و جامعه با آنها سروکار دارد. البته در هر کشوری لازم است در مرکز تحقیقاتی و آینده پژوهی ، افق های ترسیم و دلیل ها طراحی شوند اما دولت وظیفه مستقیم حل مسائل مردم را دارد. اعتدال گرایی عرصه طرح رومانتیسم سیاسی و فکری نیست بلکه کانون شناخت مشکلات و حل تدریجی آنهاست. دولت مرکز تصمیم گیری برای بهبود وضع زندگی مردم است. بنابراین برای تامین حقوق شهروندان لازم است دولت با آگاهی کمی و کیفی از مسائل در پی حل و فصل آنها برآید.

۵) دینداری ، معنویت و تحقق ارزش ها در سایه ثبات اقتصادی

همان گونه که در متون دینی مشخص است بنیان های اقتصادی و داشتن حداقل ها در پذیرش فرهنگ خداپرستی بسیار نقش آفرین است. اگر آگاهی و دانش و شناخت از خلقت و محیط پیرامونی انسان را مبنا قرار دهیم به این نتیجه می رسیم که برخورداری از حداقل های معاش و رضایت روانی از ثبات اقتصادی در رویکردهای فرهنگی و شناختی انسان موثر است. طبع بشر را در بهبود وضع فرهنگی و باورهای دینی او نباید نادیده گرفت. فقر و نیازمندی ، انسان را به لحاظ شخصیتی ذلیل و وابسته می کند. وقتی انسان ها از ثبات اقتصادی بهره مند نباشند آزادی اندیشه و دین داری آنها هم مخدوش می شود. از آنجا که اساس دین داری ، عقل محوری است ، روی آوردن به استدلال و برهان در شرایطی محقق می شود که حداقل های معاش تامین شده باشد. واژه ثبات اقتصادی بسیار مقدس است. وضعیت و جایگاه آلمان با نرخ تورم یک و نیم درصد قابل فهم است. ثبات اقتصادی ، پیامدهای عمیق روانی و فردی به همراه دارد تا جایی که انسان به کتاب خواندن ، فهمیدن و شناخت نیاز پیدا می کند. چون اعتدال گرایی در ذات خود به حل و فصل معیشت مردم عنایت دارد و می تواند ثبات بیافریند ، در میان مدت ، به اخلاق شهروندی و رشد معنوی انسان نیز می تواند مساعدت بخشد.

۶) توازن میان مقدورات و اهداف

چه در سطح فردی و چه سازمانی و ملی وظیفه اصلی مدیریت فکر این است که خارج از مقدورات ، هدف غیرقابل حصول برای خود تعیین نکند. این یک موضوع عقلی است و بی دلیل نیست که اعتدال گرایی ریشه در عقلانیت دارد. تناسب میان طراحی اهداف با مقدورات باعث می شود تا از امکانات موجود نهایت بهره برداری صورت پذیرفته و اصل بر کارآمدی و بهینه سازی باشد. شناخت مقدورات هم تابع فهم ارقام ، کمیت ها و برآوردهای واقعی و علمی است. بنابراین هدف گذاری نیازمند شناخت اولیه از امکانات است تا در عمل ، طرح ها  به بیراهه نروند و یاس و ناامیدی رخ ندهد. عقل و فکر و محاسبه نیز در این بخش جایگزین هیجان ، احساس ، غریزه و مزاج می شود.

۷) اولویت دادن به کشور به جای افراد و گروه ها

حتی به لحاظ نظری اگر برنامه ها و اقدامات یک دولت برای اسکلت و ساختارهای یک کشور سوق پیدا کند افراد و گروه ها عموما بهره مند می شوند. هر چند در سیاست عملی منافع فرد ، گروه و کشور به طور شبکه ای پیچیده به یکدیگر متصل است اما جهت گیری ها می تواند به نوعی کشور را به هر منفعت دیگری اولویت بخشد تا آنکه شهروندان بنا به مهارت ها و توانایی های خود از فرصت های موجود در ساختارهای کشور استفاده کنند. هر قدر به گذشته بر می گردیم ساختارها در خدمت منافع فرد بوده ولی پیچیدگی زندگی امروز ، افراد را در ساختارها به کار می گیرد و از این رو ، رقابت و کارآمدی معنا پیدا می کند.

۸) اولویت کارآمدی ، دانش و شایسته سالاری

اعتدال گرایی برای آنکه از فی البداهه بودن فاصله استراتژیک بگیرد و در خدمت اهداف کلان و ساختار سازی قرار گیرد ، باید دانش و شایسته سالاری را راهنمای خود قرار دهد. نمی توان برخلاف قواعد خلقت عمل کرد. هر که توانایی و همت بیشتری دارد فراتر از دیگران دستاورد خواهد داشت ، در اعتدال گرایی و در نتیجه عقلانیت ، اعتماد به فرد نیست بلکه به توانایی و مهارت اوست چون اعتدال گرایی از اقتدارگرایی عبور می کند ، تبعیت و وفاداری به فرد منسوخ می گردد.

وفاداری به فکر ، توانایی و شایستگی اولویت پیدا می کند. طبیعی است برای هر کاری از آسفالت خیابان ها گرفته تا دریافت سهم قابل توجهی از بازارهای بین المللی به فکر ، فکر تدریجی ، فکر تکاملی و دقت در بیان و اجرا نیاز دارد. انحصارا افراد توانا می توانند چنین اهدافی را تحقق بخشند. از این رو ساختار اعتدال گرایی تابع تواناترین ، سیرترین و فکورترین افراد جامعه است.

۹) بهره برداری گسترده از امکانات نظام بین الملل

عملکرد بسیار منفی قدرت های خارجی در ایران از یک طرف و حاکمیت اندیشه کمونیستی در محافل فکری و روشنفکری ایران از طرف دیگر باعث شده در لایه های روانی ایرانیان نوع بدبینی و تردید نسبت به نظام بین الملل پدید آید اما همین تجربه و شاید به مراتب شدیدتر را چینی ها و هندی ها داشتند.

هر دو بر این مانع تاریخی فایق آمدند و طی چند دهه اخیر در فرآیندهای جهانی شدن متوجه پتانسیل های عمیق در نظام بین المللی شدند. چین و هند دریافتند جهان فقط بعد سیاسی ندارد بلکه ده ها لایه فنی ، اقتصادی ، هنری ، اخلاقی ، انسانی و اجتماعی نیز در بردارد و جهانی شدن و جهانی بودن فرصت عمیقی است که می تواند نه تنها ثروت مادی بلکه دستمایه های اخلاقی و اجتماعی و انسانی را گسترش دهد. سینه رامایی کردن نگاه و بینش انسانی در گرو کار جهانی است. نظام بین الملل مساوی با امپریالیسم نیست. اکثریت مطلق شهروندان در اقصی نقاط دنیا نیز دغدغه هایی مانند ما دارند.

تعامل با آنها و گوش دادن به جهانیان باعث رشد فکری ، بهره برداری اقتصادی و کاهش سوءبرداشت ها و تنش ها می شود. از آنجا که عقل گرایی و اعتدال گرایی از تعصب و مزاج فاصله می گیرد ، جهان را در جغرافیای جهانی محترم می شمارد و با ادبیات متین و رفتارهایی انسانی همه را به بالین منطق دعوت کرده و اعتمادسازی می کند.

۱۰) توازن و تنظیم عملکرد دولت با نظارت قوه مقننه و نقادی رسانه ها

اگر دولت ها و حکومت ها نقد نشوند و از طریق نقادی منطقی و نهادینه شده اصلاح نشوند در افراط و تفریط غوطه ور خواهند شد. اگر فردی با هر لیوان چایی که می نوشد ۱۵ عدد قند بخورد بعد از ۱۰ سال مشکلات جدی فیزیکی پیدا خواهد کرد زیرا بر اساس اصول بهداشت عمل نکرده و توازن سیستم خود را مخدوش کرده است. توازن برای جسم انسان از طریق کم خوری ، ورزش و آرامش روحی به دست می آید. نظام های سیاسی و دولت ها هم از طریق نقادی رسانه ها و محدودیت های حقوقی که قوه مقننه و قضائیه وضع می کنند به تعادل می رسند. قدرتی که در مقابل خود پاسخگویی و محدودیت نداشته باشد بعد از مدتی سر از افراطی گری ، خودسری و مسخ شدن در می آورد. در خلقت نیز توازن دیده می شود : سردی و گرمی ، شب و روز ، غم و شادی ، خوبی و بدی ، زیبایی و زشتی ، دریا و خشکی. نظام سیاسی معقول آن است که در مقابل جامعه خود را مسئول بداند نه تنها خود را بالاتر از جامعه قلمداد نکند بلکه مسئولیت قدرت را نیز متوجه باشد. تفکیک قوا و نظارت نهادها برای ایجاد توازن طراحی شده اند. هیچ نهادی مهمتر از رسانه های آزاد و نقاد برای تنظیم رفتار ، افکار و عملکرد دولت ها وجود ندارد. حتی رسانه ها مهمتر از قوه مقننه و قوه قضائیه هستند. در هر کشوری که رسانه ها نقد می کنند فساد در آن کاهش پیدا خواهد کرد. سیاستمداران اول باید از خدا و سپس از خبرنگار بترسد. اعتدال گرایان نگران عملکرد خود هستند چون از یک طرف زیر ذره بین رسانه ها و از طرف دیگر قوه های نظارتی دیگر هستند. حکومت قانون نیز به یک معنا حکومت توازن نیروها و نهادهاست.

نتیجه گیری

اعتدال گرایی در تداوم عقلانیت سیاسی است. انسانیت و دیانت و برتری انسان در گرو عقل و قوه فکری او است. هیچ نعمتی بالاتر از عقل انسان نیست. اعتدال گرایی نتیجه به کار گیری گسترده فکر برای مدیریت زندگی است. هر جا که فکر فعال می شود تعادل و اعتدال گرایی نیز مانند آب روان جاری می گردد. در دوره ناصرالدین شاه شش ماه طول می کشید تا سفیر ایران به فرانسه برسد و در مسیر نیمی از همراهان او به واسطه سختی و مشکلات راه ، جان می سپردند.

امروز به واسطه فعال شدن فکر انسان این مسیر در پنج ساعت به انجام می رسد. امید است خروج از هیجان و ورود در فکر و روش علمی ، ریشه های رادیکالیسم را در ایران بسوزاند. درعموم کشورها عامه مردم درجه ای از احساس و هیجان را با خود حمل می کنند. فاجعه آنجاست که نخبگان فکری و نخبگان تصمیم گیر در کشوری گرفتار هیجان ، مزاج ، بی دقتی و روزمرگی شوند. پوپولیسم دشمن عقل گرایی است. در جهان امروز سطح عقلانیت سیاستمداران یک کشور سطح منزلت آنها را تعیین می کند.

کشور سنگاپور تقریبا مساحتی نزدیک شهر تهران دارد اما سنگاپور و گذرنامه آن در حد باور نکردنی در سطح جهان معتبر است. احترام سنگاپور در سطح کشورهای اسکاندیناوی محاسبه می شود اما به ندرت از سنگاپور در رسانه ها می شنویم چون مردم و حکومت آن با آرامش مشغول تولید ، فکر و افزایش کیفیت ها هستند. سنگاپور در اکثر شاخص های توسعه جزو ده کشور اول جهان است. همان مزاج ، هیجان و خودنمایی است که باعث می شود مسئولان یک کشور هر روز در صفحه اول روزنامه ها باشند.

متاسفانه وزارت خارجه های هیجان زده حضور در رسانه ها را نوعی اهمیت و قدرت تلقی می کنند. قدرت در دنیای امروز در ارقام و توازن زندگی شهروندان است. برای تحقق این کیفیت ها نیازی به هیاهو نیست. کار و فعالیت و کیفیت آنها خود گویاست. اعتدال گرایی با زحمت به دست می آید زیرا احاطه عقل بر نفس ، فکر بر هیجان ، منطق بر مزاج ، مطالعه بر غریزه و دقت بر پرگویی ، طرح های عظیم فرهنگی هستند.

می رسیم به ضرب المثلی معروف : کاراکتر و شخصیت ملت ها ، سرنوشت آنها را رقم می زند. اعتدال گرایی نوعی کاراکتر و شخصیت برای رشد انسان و جامعه است.

نوشته شده توسط master در دوشنبه, ۰۱ مهر ۱۳۹۲ ساعت ۳:۱۰ ب.ظ

دیدگاه


2 + = یازده